Anamur’un o meşhur nemli sıcağında, bir muz serasının gölgesine sığındığımızda üretici dostum elindeki nasırlı parmaklarıyla dalları gösterdi. “Hocam,” dedi iç çekerek, “Marketten muz alırken etikete bakıp bize sitem ediyorlar. Ama kimse bu seranın içindeki fırtınayı, ödenen elektrik faturasını ya da uykusuz geçen don nöbetlerini görmüyor. Bizim kazandığımızla sofraya giden arasındaki uçurumu biz de izah edemiyoruz.”
Onun bu sitemi, aslında bugün tarımın en temel çelişkisini özetliyor:
Haberlerde, sosyal medya paylaşımlarında görüyoruz. Anamur ve Bozyazı’da üreticiden 30-45 lira arasında kesilen muzun, market ve pazar raflarında 80–90 liraya, hatta daha yüksek fiyatlardan satılması yaman bir çelişki. Bu bir suçlama ya da hesap sorma değil; sadece üretimden markete, pazara kadar karşılaştığımız bu derin soruna dikkat çekme çabasıdır.
Zincirin Her Halkası Konuşuyor
Süreçteki paydaşlar haklı olarak kendi masraflarını dile getiriyor:
· Paketleme ve Sarartma: Ürünün hazır hale gelmesi için gerekli süreçler.
· Lojistik: Depolama, nakliye ve satış riskleri.
· Emek ve Risk: Tarladan sofraya her halkada belli bir risk ve emek mevcuttur.
Ancak asıl sormamız gereken soru şu: Zincirin ilk halkası olan çiftçinin yükünü ne kadar konuşuyoruz?
Üreticinin Omuzundaki Görünmez Yük
Üretici yalnızca hasat günü sahneye çıkan kişi değildir; o, aylarca yatırım yapan, doğayla mücadele eden ve her türlü riski sırtlanan kişidir. Çiftçinin her yıl tekrar eden giderleri ve göğüslediği zorluklar şunlardır:
· Sabit Giderler: Gübre, ilaçlama, sera bakımı ve sulama sistemleri.
· İşletme Maliyetleri: Enerji giderleri, işçilik, sigorta ve fide yenileme.
· Doğal Afetler: Dolu, fırtına, hortum ve don riski.
· Üretim Kayıpları: Aşırı sıcak, sera çökmesi, kalite kaybı, fire ve su sıkıntısı.
Bu risklerin faturası doğrudan üreticiye çıkar. Sarartmacı ve pazarcı ekonomik risk alırken; üretici hem ekonomik hem de doğal riskleri aynı anda taşır.
Adalet Nasıl Kurulur?
Mesele tarafları birbirine düşürmek değil, zincirin her halkasının hakkını teslim etmektir. Artık "kim haklı?" yerine, "bu zincirde adaleti nasıl kurarız?" sorusuna odaklanmalıyız.
· Fiyat oluşum süreci şeffaf olmalı ve maliyet kalemleri açıkça konuşulmalıdır.
· Üretici birlikleri ortak masada buluşmalı ve uzun vadeli alım modelleri geliştirilmelidir.
Çözüm, karşı karşıya gelmekte değil; yan yana durmaktadır. Raftaki fiyatın sorumluluğunu tek başına üreticiye yüklemek kolay olsa da adil değildir. Bu yazı, emeğin ve alın terinin değerinin anlaşılması içindir.
Hoşça ve sağlıcakla kalın.