Kalıcı bir forklift ihtiyacı olan işletmelerde tartışma çoğunlukla finans masasında başlar. Makineyi satın almak ilk bakışta uzun vadede daha ekonomik görünür; kira her ay ödenir, satın alınan makine ise işletmenin malı olarak kalır. Ancak hesaba yalnızca makinenin etiket fiyatını koymak, karşılaştırmanın en önemli kalemlerini dışarıda bırakmak demektir.
Sağlıklı bir karşılaştırma için uzun dönem forklift kiralama ile satın almayı aynı zaman dilimi ve aynı kalemler üzerinden hesaplamak gerekir. Üç yıl, bu hesap için makul bir pencere sunar. Aşağıda önce örnek bir tarifeyle kira tarafını sabitliyor, ardından satın alma tarafına eklenmesi gereken kalemleri sıralıyoruz. Amaç kesin bir hüküm vermek değil, kendi satın alma teklifinizle doğru karşılaştırmayı kurabilmeniz.
Kira tarafını sabitlemek: 36 ay hesabı
Kira tarafının avantajı, toplamın baştan belli olmasıdır. Örneğin 3 ton dizel bir forklift için 36 ay taahhütte aylık 36.000 TL ödendiğinde üç yıllık toplam 36 × 36.000 = 1.296.000 TL eder (KDV hariç). Aynı makine 12 ay taahhütte aylık 40.000 TL'dir; yani 36 aylık sözleşme aylık bedelde yüzde 10'luk bir düşüş sağlar ve üç yıllık toplamda 144.000 TL fark yaratır.
Yıllık bazda bakıldığında 12 ay taahhütte yıllık toplam 480.000 TL, 24 ayda 456.000 TL, 36 ayda 432.000 TL'dir. Bu rakamlara periyodik bakım, yedek parça, yıpranma kaynaklı arıza ve makine sigortası dahildir. Başka bir deyişle kira tarafındaki toplam, makinenin üç yıl boyunca çalışır durumda kalmasının bedelidir.
Taahhüt süresi seçilirken ihtiyacın gerçekten kalıcı olup olmadığı da sorgulanmalıdır. Süresinden emin olunmayan durumlarda 36 ay yerine 12 ay taahhütle başlayıp sonradan uzatmak, erken fesih maliyetine katlanmaktan daha doğru bir yoldur; uzatma her zaman mümkündür, erken çıkış ise kalan süreye bağlı bir bedel doğurur.
Satın alma tarafına eklenmesi gereken kalemler
Satın alma hesabında makine bedelinin yanına, üç yıl boyunca doğacak şu kalemler de yazılmalıdır:
• Kredi kullanılıyorsa faiz maliyeti
• Periyodik bakım ve yedek parça giderleri
• Yıpranma kaynaklı arızalar ve servis bedelleri
• Makine sigortası
• Makine durduğunda bekleyen sevkiyatın yarattığı iş kaybı
• Üç yıl sonraki ikinci el değerin belirsizliği
Bu kalemlerin her biri tek başına küçük görünebilir; ancak üç yıla yayıldığında makine bedelinin yanına eklenen toplam, karşılaştırmanın sonucunu değiştirecek büyüklüğe ulaşabilir. Listenin son kısmı ise çoğu zaman kararı belirler. Kendi makinesi arızalanan bir işletme, tamir faturasının ötesinde bekleyen tırlarla ve kayan teslim tarihleriyle karşılaşır. Kiralamada ise yıpranma arızası kiralayanın sorumluluğundadır; uzun dönem sözleşmelerde arıza müdahale süresi tanımlanır ve gerektiğinde yedek makine planlanır.
İkinci el değer de göründüğünden daha belirsiz bir kalemdir. Makinenin üç yıl sonraki değeri piyasa koşullarına, kullanım yoğunluğuna ve bakım geçmişine göre değişir ve bu risk satın alan işletmenin üzerinde kalır. Kiralamada böyle bir piyasa riski bulunmaz; süre dolduğunda makine iade edilir.
Nakit akışı ve muhasebe boyutu
Satın alma, sermayeyi peşin olarak makineye bağlar. Oysa bu nakit, işletmenin asıl faaliyetinde stok, hammadde ya da yeni müşteri kazanımı için kullanılabilecek bir kaynaktır. Uzun dönem kiralamada sermaye bağlanmaz; her ay öngörülebilir bir tutar ödenir ve bütçe planlaması kolaylaşır. Büyüme dönemindeki işletmeler için bağlanmayan sermayenin alternatif getirisi, karşılaştırmaya mutlaka eklenmesi gereken bir değerdir.
Muhasebe açısından da iki yol farklı işler. Satın alınan makine amortismana tabidir ve maliyeti yıllara yayılır. Kira ise dönemsel bir işletme gideri olarak kaydedilir. Forklift kira faturasında KDV tevkifatı gibi konular da gündeme gelebileceğinden, kendi durumunuz için mali müşavirinizle teyit etmeniz önerilir.
Satın alma ne zaman daha mantıklı?
Kiralama her koşulda üstün değildir. Makineyi on yıl boyunca günde çift vardiya kullanacak, kendi bakım ekibi ve yedek parça tedariki olan, nakdi bağlamakta sorun yaşamayan bir işletme için satın alma uzun vadede daha ucuza gelebilir. Buna karşılık makineyi günde birkaç saat kullanan ve bakım organizasyonuyla uğraşmak istemeyen bir işletme için kiralama daha uygun bir yapı sunar. Önemli olan, kararı iki tarafın toplamını görmeden vermemektir.
Kiralama yolunu seçen işletmeler ise imzadan önce bakım kapsamını, arıza müdahale süresini, erken fesih koşullarını, makine değişimini ve fiyat güncelleme ölçütünü yazılı olarak netleştirmelidir. Makine değişimi maddesi özellikle önemlidir: kapalı alana geçiş nedeniyle dizelden akülüye dönmek ya da 3 tondan daha yüksek bir tonaja çıkmak gibi ihtiyaçlar sözleşme süresince ortaya çıkabilir. Uzun dönem kiralamada sorunlar genellikle fiyattan değil, tanımsız bırakılan bu maddelerden çıkar.
Yazıdaki hesaplar, İstanbul ve Kocaeli'de forklift kiralayan Çelikor Global Lojistik'in yayımladığı tarifeye dayanıyor. Kapalı alanda çalışan işletmeler için firmanın akülü forklift kiralama seçeneği de aynı taahhüt kademeleriyle sunuluyor: 3 ton akülü makinede aylık bedel 36 ay taahhütte 39.600 TL'ye kadar iniyor, 12 aylık taahhütte ise 44.000 TL (KDV hariç). Kiralama operatörsüz; makineyi işletmenin belgeli personeli kullanıyor. Birden fazla makine kiralayanlara ikinci makineden itibaren birim bedelde indirim uygulanıyor.
